ซีโรโทนิน (Serotonin) หรือที่รู้จักกันในชื่อ “สารเคมีแห่งความสุข” เป็นสารสื่อประสาทที่มีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งต่อการทำงานของร่างกายและจิตใจ แม้ว่าคนส่วนใหญ่จะรู้จัก ซีโรโทนินในรูปแบบของตัวช่วยปรับอารมณ์ แต่หน้าที่ของซีโรโทนินยังครอบคลุมไปถึงระบบการนอนหลับ การย่อยอาหาร และรวมไปถึงกระบวนการแข็งตัวของเลือด
ซีโรโทนิน (Serotonin) คืออะไร?
ซีโรโทนิน (Serotonin) หรือทางชีวเคมีเรียกว่า 5-HT (5-hydroxytryptamine) เป็นสารสื่อประสาท (neurotransmitter) ที่มีบทบาทสำคัญในการควบคุมอารมณ์ ความสุข การนอนหลับ และการทำงานของระบบต่าง ๆ ในร่างกาย ถึงแม้ว่าคนส่วนใหญ่จะเรียกว่า “ฮอร์โมนแห่งความสุข” แต่ความจริงแล้วซีโรโทนินทำงานทั้งในสมองและในลำไส้ โดยประมาณ90% ของซีโรโทนินอยู่ในระบบทางเดินอาหาร ไม่ใช่แค่ในสมองเท่านั้น
ซีโรโทนิน (Serotonin) สร้างจากอะไร?
ซีโรโทนินถูกสังเคราะห์จากกรดอะมิโนชื่อว่า ทริปโตเฟน (Tryptophan)ซึ่งได้จากอาหาร เช่น ไข่ นม เนื้อสัตว์ ถั่วและเมล็ดพืช
กระบวนการนี้ต้องอาศัยสารอาหารร่วม เช่น
- วิตามิน B6
- แมกนีเซียม
- แสงแดด (มีผลต่อการควบคุมวงจรการสร้าง)
บทบาทหน้าที่สำคัญของซีโรโทนิน(Serotonin)
- ควบคุมอารมณ์: ซีโรโทนินช่วยให้รู้สึกสงบ ผ่อนคลาย และมีความสุข ถ้ามีระดับต่ำ : เสี่ยงต่อภาวะซึมเศร้า วิตกกังวล
- การนอนหลับ: ซีโรโทนินเป็นสารตั้งต้นของ เมลาโทนิน (Melatonin) เเละมีบทบาทสำคัญต่อวงจรนาฬิกาชีวภาพ (circadian rhythm)
- ระบบทางเดินอาหาร: ควบคุมการเคลื่อนไหวของลำไส้ เเละส่งผลต่ออาการท้องผูก หรือท้องเสีย
- ความอยากอาหาร: มีผลต่อการควบคุมความหิวและความอิ่ม ถ้ามีระดับต่ำ อาจทำให้มีความอยากน้ำตาลมากกว่าปกติ(craving)
- ระบบหัวใจและหลอดเลือด: ช่วยควบคุมการหดตัวของหลอดเลือด
อาการของซีโรโทนินต่ำ
- นอนไม่หลับ / หลับไม่ลึก
- อารมณ์แปรปรวน หงุดหงิดง่าย
- วิตกกังวล
- ซึมเศร้า
- อยากกินของหวานบ่อย
- อ่อนเพลีย ไม่มีแรง
ในบางกรณีอาจสัมพันธ์กับภาวะที่เรียกว่าภาวะขาดซีโรโทนิน(Serotonin deficiency syndrome)
ซีโรโทนิน(Serotonin) กับวัยทอง
During menopause, declining levels of oestrogen have a direct impact on seroa ในช่วงวัยทอง ฮอร์โมนเอสโตรเจน(Estrogen) ที่ลดลงมีผลต่อซีโรโทนินโดยตรง
- เอสโตรเจนช่วยกระตุ้นการสร้างซีโรโทนิน
- เมื่อเอสโตรเจนลด ทำให้ซีโรโทนินลดลง ส่งผลทำให้เกิดอาการ นอนไม่หลับ อารมณ์แปรปรวน เเละร้อนวูบวาบ
ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมผู้หญิงวัยทองมักมีปัญหาการนอนและอารมณ์ร่วมกัน
วิธีเพิ่มซีโรโทนินตามธรรมชาติ
- รับแสงแดดตอนเช้า : ช่วยกระตุ้นการสร้างซีโรโทนินโดยตรง
- ออกกำลังกาย โดยเฉพาะ aerobic เช่น เดินเร็ว วิ่ง จะช่วยเพิ่มระดับซีโรโทนิน(Serotonin)และเอ็นดอร์ฟิน(Endrophin)
- อาหารที่เหมาะสม ได้แก่โปรตีนคุณภาพดี เเละคาร์โบไฮเดรตเชิงซ้อน (ช่วยให้ tryptophan เข้าสมองได้ดีขึ้น)
- นอนให้เป็นเวลา : ช่วยปรับสมดุล serotonin → melatonin
- ดูแลลำไส้ (gut health) เพราะลำไส้เป็นแหล่งสร้างซีโรโทนิน ที่สำคัญ
ข้อควรระวัง: ซีโรโทนินสูงเกินไป
แม้จะพบได้น้อย แต่หากสูงเกิน (เช่น จากการใช้ยา) อาจเกิดภาวะซีโรโทนินมากเกิน(Serotonin Syndrome)ซึ่งมีอาการ เช่น
- ใจสั่น
- เหงื่อออกมาก
- กระสับกระส่าย
- กล้ามเนื้อกระตุก
พบได้ในผู้ที่ใช้ยากลุ่มยาต้านอาการซึมเศร้า(antidepressants) หลายชนิดร่วมกัน
สรุป
ซีโรโทนินเป็นสารสำคัญที่เชื่อมโยง สมอง ลำไส้ และฮอร์โมน เข้าด้วยกันได้เเก่ควบคุมอารมณ์
ช่วยการนอน ส่งผลต่อระบบย่อยอาหาร เเละมีความสัมพันธ์กับฮอร์โมนเพศ โดยเฉพาะในวัยทอง
การดูแลระดับซีโรโทนินให้สมดุล ไม่ได้พึ่งแค่ยา แต่ต้องอาศัย“การใช้ชีวิตแบบองค์รวม” ทั้งอาหาร การนอน การออกกำลังกาย และแสงแดด
ดร.ทนพญ.อาภากร พลเทียร (นักเทคนิคการแพทย์)
แหล่งอ้างอิง
1. Berger, M., Gray, J. A., & Roth, B. L. (2009). The expanded biology of serotonin. Annual Review of Medicine, 60, 355–366.
2. Boyer, E. W., & Shannon, M. (2005). The serotonin syndrome. New England Journal of Medicine, 352(11), 1112–1120.
3. Cowen, P. J., & Browning, M. (2015). What has serotonin to do with depression? World Psychiatry, 14(2), 158–160.
4. Lowry, C. A., et al. (2008). Serotonin, anxiety, and affective disorder: Focus on the serotonergic system. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 32(6), 1141–1159.
5. Young, S. N. (2007). How to increase serotonin in the human brain without drugs. Journal of Psychiatry & Neuroscience, 32(6), 394–399.
