ช่วงวัยทองเป็นช่วงการเปลี่ยนแปลงทางฮอร์โมนที่สำคัญ โดยเฉพาะการลดลงของฮอร์โมนเอสโตรเจน (Estrogen) ในผู้หญิงและ ฮอร์โมนเทสโทสเตอโรน (Testosterone) ในผู้ชาย ซึ่งมีบทบาทสำคัญต่อมวลกล้ามเนื้อ (Muscle Mass) มวลกระดูก (Bone Mass) และความแข็งแรงของโครงสร้างกระดูกอย่างมีนัยสำคัญ การเปลี่ยนแปลงนี้ทำให้กระบวนการสลายกระดูกเกิดขึ้นมากกว่าการสร้างกระดูก ส่งผลให้มวลกระดูกลดลงอย่างรวดเร็ว และเพิ่มความเสี่ยงต่อ ภาวะกระดูกพรุน (Osteoporosis) และกระดูกหักในอนาคต
นอกจากการตรวจวัดความหนาแน่นของมวลกระดูก (Bone Mineral Density: BMD) ด้วยเครื่อง DXA แล้ว การตรวจ Bone Turnover Markers เช่น Beta CrossLaps (β-CTX) และ P1NP มีบทบาทสำคัญในการประเมินการเปลี่ยนแปลงของกระดูกในระดับในระดับชีวเคมี ซึ่งช่วยให้เข้าใจภาวะกระดูกพรุนได้อย่างรวดเร็วและแม่นยำยิ่งขึ้น
Beta CrossLaps (β-CTX) คืออะไร?
Beta CrossLaps หรือ C-terminal telopeptide of type I collagen (β-CTX) เป็นสารที่เกิดจากการสลายตัวของคอลลาเจนชนิดที่ 1(Collagen type1) ซึ่งเป็นโครงสร้างหลักของกระดูก จึงถือเป็นตัวบ่งชี้การ สลายกระดูก (Bone Resorption Marker)
- ค่า β-CTX สูง แสดงว่ามีการสลายกระดูกเพิ่มขึ้น
- พบค่าสูงได้บ่อยในสตรีวัยทอง โดยเฉพาะช่วง 5–10 ปีแรกหลังหมดประจำเดือน
- ค่าสูงสัมพันธ์กับความเสี่ยงกระดูกหักที่เพิ่มขึ้น แม้ BMD (Bone Mineral Density :ความหนาแน่นของมวลกระดูก)ยังไม่ต่ำมาก
Beta CrossLaps (β-CTX) ใช้ประเมิน
- ภาวะกระดูกพรุน (Osteoporosis)
- Posmenopausal bone loss
- Bone turnover สูง
- การตอบสนองต่อการรักษา เช่น Bisphophonate และ Denosumab
Beta CrossLaps (β-CTX) กับ ประโยชน์ในวัยทอง
- ตรวจพบการสลายกระดูกที่เพิ่มขึ้นได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น
- ใช้ประเมินความรุนแรงของการสูญเสียมวลกระดูก
- ใช้ติดตามผลการรักษาด้วยยาต้านการสลายกระดูก เช่น bisphosphonates หรือ denosumab
P1NP คืออะไร?
P1NP (Procollagen type 1 N-terminal propeptide) เป็นสารที่หลั่งออกมาในกระบวนการสร้างคอลลาเจนชนิดที่ 1 จึงเป็นตัวบ่งชี้การ สร้างกระดูก (Bone Formation Marker)
- ค่า P1NP สูง สะท้อนการสร้างกระดูกที่เพิ่มขึ้น
- ค่า P1NP ต่ำ บ่งชี้ว่าการสร้างกระดูกลดลง ซึ่งพบได้ในวัยทองและผู้สูงอายุ
P1NP ใช้ประเมิน
- osteoporosis
- Bone formation capacity
- การตอบสนองต่อการรักษาแบบ anabolic therapy
- ภาวะกระดูกบางในวัยทองและผู้สูงอายุ
ประโยชน์ในภาวะกระดูกพรุน
- ใช้ประเมินศักยภาพการสร้างกระดูกของร่างกาย
- เหมาะสำหรับติดตามการรักษาด้วยยากระตุ้นการสร้างกระดูก เช่น teriparatide
- ใช้ร่วมกับ β-CTX เพื่อดูสมดุลระหว่างการสลายและการสร้างกระดูก
ความสำคัญของการตรวจร่วมกัน (β-CTX และ P1NP)
การตรวจทั้งสองค่านี้ร่วมกันช่วยให้แพทย์มองเห็นภาพรวมของ Bone Turnover ได้ชัดเจนยิ่งขึ้น
รูปแบบผลตรวจ ความหมาย
| รูปแบบผลตรวจ | ความหมาย |
|---|---|
| β-CTX สูง + P1NP ต่ำ | มีการสลายกระดูกสูง แต่การสร้างกระดูกต่ำ → เสี่ยงภาวะกระดูกพรุนสูง |
| β-CTX สูง + P1NP สูง | การหมุนเวียนกระดูกสูง (High bone turnover) → พบบ่อยในช่วงต้นของวัยทอง |
| β-CTX ต่ำ + P1NP ต่ำ | การหมุนเวียนกระดูกต่ำ → อาจพบในผู้สูงอายุ หรือหลังได้รับการรักษา |
ข้อมูลนี้ช่วยประเมินอะไรบ้าง
- ประเมินความเสี่ยงกระดูกพรุนได้เร็วกว่าการรอให้ BMD ลดลง
- เลือกแนวทางการรักษาได้เหมาะสมกับสภาพกระดูกของแต่ละบุคคล
- ติดตามผลการรักษาได้ภายใน 3–6 เดือน ซึ่งเร็วกว่าการตรวจ BMD
บทบาทที่สำคัญในโปรแกรมดูแลสุขภาพวัยทอง
โปรแกรมดูแลสุขภาพสตรีวัยทอง การตรวจ β-CTX และ P1NP มีบทบาทสำคัญในการ
- คัดกรองสตรีที่มีการสูญเสียมวลกระดูกอย่างรวดเร็ว
- ประเมินผลของฮอร์โมนทดแทนต่อระบบกระดูก
- วางแผนการป้องกันกระดูกพรุนตั้งแต่ระยะเริ่มต้น
การตรวจBeta-Crosslap และ P1NP. มีความสำคัญกับ
- สตรีวัยทองหรือหลังหมดประจำเดือน
- ผู้ชายที่มีอาการบ่งชี้ Andropause เช่น เหนื่อยง่าย กล้ามเนื้อลด สมรรถภาพทางเพศลดลง
- ผู้ที่มีประวัติกระดูกหักง่าย
- ผู้ที่มีปัจจัยเสี่ยง เช่น ผอม สูบบุหรี่ ขาดแคลเซียม หรือใช้ยาสเตียรอยด์เป็นเวลานาน
สรุป
Beta CrossLaps (β-CTX) และ P1NP เป็นเครื่องมือสำคัญในการประเมินสุขภาพกระดูกในสตรีวัยทองและผู้ที่มีความเสี่ยงภาวะกระดูกพรุน การตรวจทั้งสองค่าร่วมกันช่วยให้เข้าใจสมดุลการสลายและการสร้างกระดูกได้อย่างลึกซึ้ง ช่วยให้การป้องกัน วินิจฉัย และติดตามการรักษาภาวะกระดูกพรุนมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น และช่วยลดความเสี่ยงกระดูกหักในระยะยาวได้อย่างมีนัยสำคัญ
การตรวจทางห้องปฏิบัติการ
การตรวจรายการ Beta CrossLaps (β-CTX) และ P1NP ต้องงดน้ำและอาหารประมาณ 10-12 ชม. (ดื่มได้แค่น้ำเปล่า)
เอกสารอ้างอิง
- Gundberg, C. M. (1989).Osteocalcin and matrix Gla protein: Vitamin K–dependent proteins in bone.Physiological Reviews, 69(3), 990–1047.
- Lee, N. K., Sowa, H., Hinoi, E., Ferron, M., Ahn, J. D., Confavreux, C.,Karsenty, G. (2007).Endocrine regulation of energy metabolism by the skeleton. Cell, 130(3), 456–469.
- Mera, P., Laue, K., Ferron, M., Confavreux, C., Wei, J., Galán-Díez, M., … Karsenty, G. (2016).Osteocalcin signaling in myofibers is necessary and sufficient for optimum adaptation to exercise.Cell Metabolism, 23(6), 1078–1092.
- Confavreux, C. B., Szulc, P., Casey, R., Varennes, A., Goudable, J., Chapurlat, R. D., & Ferron, M. (2019).Higher serum osteocalcin is associated with improved glucose metabolism in elderly men.Osteoporosis International, 30(5), 1031–1040.
- Zhou, B., Li, H., Liu, J., Xu, L., Zang, J., Wu, S., & Sun, H. (2020).Serum osteocalcin levels are associated with insulin resistance and type 2 diabetes: A meta-analysis.Journal of Diabetes Investigation, 11(3), 597–606.
