ภาวะขาดธาตุเหล็ก (Iron deficiency) ไม่ได้เป็นเพียงสาเหตุของ “โลหิตจาง” เท่านั้น
แต่ยังเป็น biomarker สำคัญ ที่อาจสะท้อนถึงความผิดปกติของหลายระบบในร่างกาย โดยเฉพาะเมื่อพบในผู้ใหญ่ หรือเกิดขึ้นโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน
ภาวะขาดธาตุเหล็ก คืออะไร?
ภาวะขาดธาตุเหล็ก คือ ภาวะที่ร่างกายมีธาตุเหล็กไม่เพียงพอสำหรับการสร้างฮีโมโกลบิน (Hemoglobin) ในเม็ดเลือดแดง ถ้ารุนแรงจะพัฒนาเป็น Iron Deficiency Anemia (IDA)
สาเหตุของภาวะการขาดธาตุเหล็ก
1. การสูญเสียเลือดเรื้อรัง (Chronic Blood Loss) : เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด โดยเฉพาะในผู้ใหญ่
- เลือดออกในทางเดินอาหาร (GI bleeding) เช่น
- แผลในกระเพาะอาหาร (Peptic ulcer)
- ลำไส้อักเสบ (IBD)
- มะเร็งลำไส้ใหญ่ (Colorectal cancer)
- ประจำเดือนมามากผิดปกติ (Menorrhagia)
- การใช้ยา เช่น NSAIDs ที่ทำให้เยื่อบุกระเพาะอักเสบ
การวิเคราะห์เชิงลึกทางคลินิก (Clinical insight) : ภาวะขาดธาตุเหล็ก(Iron deficiency) อาจเป็น “สัญญาณเตือนระยะเริ่มต้น(early warning sign) ของมะเร็งในระบบทางเดินอาหาร(Gastrointestinal malignancy) โดยเฉพาะในผู้ชายและผู้หญิงวัยหมดประจำเดือน
2. การอักเสบเรื้อรัง (Chronic Inflammation / Inflammaging) : การอักเสบระดับต่ำเรื้อรังจะกระตุ้นการสร้าง hepcidin ซึ่งยับยั้งการดูดซึมและการนำธาตุเหล็กไปใช้ พบในภาวะ เช่น
- Metabolic syndrome
- Obesity
- Chronic infection
- Autoimmune diseases (เช่น SLE, RA)
การวิเคราะห์เชิงลึกทางคลินิก(Clinical Insight) : Ferritin อาจ “สูง” แต่ร่างกายยังขาด iron (functional Iron deficiency)
การวิเคราะห์เชิงลึกทางคลินิก (Clinical Insight) : Ferritin อาจ “สูง” แต่ร่างกายยังขาด iron (functional Iron deficiency)
3. ภาวะดูดซึมผิดปกติ (Malabsorption Syndromes) เมื่อร่างกายไม่สามารถดูดซึมธาตุเหล็กได้ดี
- โรคเเพ้กลูเตน(Celiac disease)
- การติดเชื้อ H.Pylori (Helicobacter pylori infection)
- ภาวะหลังการผ่าตัดรักษาโรคอ้วน(Post-bariatric surgery)
- ภาวะการอักเสบของเยื่อบุกระเพาะอาหารและะกรดในกระเพาะอาหารต่ำกว่าปกติ Chronic gastritis / low stomach acid)
การวิเคราะห์เชิงลึกทางคลินิก (Clinical Insight) : ควรสงสัยเมื่อเสริมธาตุเหล็กแล้ว “ไม่ดีขึ้น”
4. ความผิดปกติของฮอร์โมน (Hormonal Imbalance) โดยเฉพาะระบบต่อมไร้ท่อที่เกี่ยวข้องกับ metabolism
- ภาวะต่อมไทรอยด์ผลิตฮอร์โมนไทรอยด์ได้น้อยกว่าปกติ (Hypothyroidism) ทำให้ metabolism ช้าลง และการสร้าง RBC ลดลง
- ภาวะความไม่สมดุลของฮอร์โมนเอสโตรเจน (Estrogen imbalance ) ส่งผลต่อรอบเดือนและการสูญเสียเลือด
- ภาวะความผิดปกติของต่อมหมวกไต/ภาวะเสียสมดุลของฮอร์โมนคอร์ติซอล (Adrenal dysfunction : cortisol dysregulation)
การวิเคราะห์เชิงลึกทางคลินิก (Clinical insight) : Iron deficiency และ thyroid dysfunction มักพบร่วมกัน
5. ภาวะโภชนาการไม่เพียงพอ (Nutritional Deficiency)
รับประทานอาหารที่มี Iron ต่ำ (เช่น Vegetarian/Vegan โดยไม่วางแผน) ขาด Cofactors สำคัญ เช่น
- วิตามินซี (Vitamin C) (ช่วยดูดซึม iron)
- วิตามินบี12เเละโฟเลท (Vitamin B12 / Folate) เกี่ยวกับการสร้างเม็ดเลือดแดง(RBC production)
การวิเคราะห์เชิงลึกทางคลินิก (Clinical insight) : ควรประเมินร่วมกับ micronutrient panel
6. ภาวะใช้พลังงานสูง / ฟื้นฟูร่างกาย (Increased Demand)
- นักกีฬา (Endurance training)
- การตั้งครรภ์
- การฟื้นตัวหลังผ่าตัดหรือเจ็บป่วย
การวิเคราะห์เชิงลึกทางคลินิก (Clinical insight): Iron deficiency ในกลุ่มนี้อาจไม่ใช่ “โรค” แต่เป็นความไม่สมดุล( imbalance)ที่ต้องปรับ
7. โรคเรื้อรังและระบบเมตาบอลิก (Chronic Disease Link)
Iron deficiency มีความสัมพันธ์กับ:
- โรคไตเรื้อรัง(Chronic Kidney Disease)
- ภาวะหัวใจล้มเหลว(Heart failure)
- ภาวะถดถอยของการทำงานของสมอง (Cognitive Decline)
- ความอ่อนเพลียและะความผิดปกติจากการทำงานของไมโทคอนเดรีย (Fatigue and Mitochondrial dysfunction)
การวิเคราะห์เชิงลึกเพื่อสุขภาพยืนยาว (Longevity insight)
ธาตุเหล็ก (Iron) เป็นส่วนสำคัญของการทำงานของไมโทคอนเดรีย (Mitochondrial function) และพลังงานระดับเซลล์(Cellular energy)
ร่างกาย “เป็นอย่างไร” เมื่อขาดธาตุเหล็ก?
- ระยะต้น (Iron depletion)
- Ferritin ต่ำ (แหล่งเก็บเหล็กลดลง)
- ยังไม่มีภาวะซีด
- อาจไม่มีอาการ
- ระยะกลาง (Iron-deficient erythropoiesis)
- การสร้างเม็ดเลือดแดงเริ่มผิดปกติ
- เม็ดเลือดแดงเริ่มเล็กลง (microcytic)
- MCV ลดลง
- ระยะชัดเจน (Iron Deficiency Anemia)
- Hemoglobin (Hb) ต่ำ
- เม็ดเลือดแดงเล็กและซีด (Microcytic, Hypochromic)
- เหนื่อยง่าย ใจสั่น หน้ามืด
สาเหตุที่พบบ่อย
- เสียเลือดเรื้อรัง (ประจำเดือนมาก, เลือดออกทางเดินอาหาร)
- รับประทานเหล็กไม่พอ
- ดูดซึมผิดปกติ (เช่น ลำไส้อักเสบ)
- ตั้งครรภ์
อาการที่พบบ่อย
- เหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย
- ผิวซีด เยื่อบุตาซีด
- ใจสั่น หายใจเร็ว
- ผมร่วง เล็บบาง
- บางรายมี ภาวะอยากกินสิ่งที่ไม่ใช่อาหาร (Pica) เช่น อยากกินน้ำแข็ง,ดินกระดาษ แป้งและผงต่างๆ
Markers ที่สำคัญของการเปลี่ยนแปลงใน Iron Deficiency
- Ferritin (markerตัวแรกที่ลดลง)
- Serum iron
- TIBC
- Transferrin saturation
- Hb และ MCV (ในระยะซีด)
หมายเหตุ : Ferritin เป็น marker สำคัญที่สุดในระยะต้น แต่ต้องระวังว่า Ferritin เป็นสารหรือโปรตีนที่ตอบสนองต่อการอักเสบระยะเฉียบพลัน (Acute phase reactant) อาจสูงในภาวะอักเสบ
แพคเกจตรวจหาภาวะขาดธาตุเหล็ก ทางปฏิบัติการ
Iron Deficiency Evaluation Panel อาจประกอบด้วย:
- CBC
- Ferritin
- Serum iron / TIBC / Transferrin saturation
- Transferrin level
- hs-CRP (inflammation)
- Vitamin B 12 / Folate in Serum
- Thyroid panel (TSH, FT3, FT4)
- Stool FIT TEST (ถ้าสงสัย GI bleeding)
ดร.ทนพญ.อาภากร พลเทียร
เอกสารอ้างอิง
- Camaschella, C. (2015). Iron-deficiency anemia. New England Journal of Medicine, 372(19), 1832–1843.
- Cappellini, M. D., Musallam, K. M., & Taher, A. T. (2020). Iron deficiency anaemia revisited. Journal of Internal Medicine, 287(2), 153–170.
- DeLoughery, T. G. (2017). Iron deficiency anemia. Medical Clinics of North America, 101(2), 319–332.
- Gastrointestinal Society. (2017). Iron deficiency anemia and gastrointestinal disorders. Canadian Journal of Gastroenterology & Hepatology, 2017, 1–6.
- Killip, S., Bennett, J. M., & Chambers, M. D. (2007). Iron deficiency anemia. American Family Physician, 75(5), 671–678.
- Means, R. T. Jr. (2020). Iron deficiency and iron deficiency anemia: Implications and impact in pregnancy, fetal development, and early childhood parameters. Nutrients, 12(2), 447.
- Short, M. W., & Domagalski, J. E. (2013). Iron deficiency anemia: Evaluation and management. American Family Physician, 87(2), 98–104.
- World Health Organization. (2020). WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status in individuals and populations.
