ภาวะการทำงานของ ลำไส้ผิดปกติ (Gut Dysfunction) คือภาวะที่การทำงานของระบบทางเดินอาหารและลำไส้ผิดปกติหรือเสียสมดุล ไม่ใช่ชื่อโรคใดโรคหนึ่งโดยเฉพาะ แต่ครอบคลุมความผิดปกติหลายกลไก ตั้งแต่การย่อยและดูดซึม ไปจนถึงเยื่อบุลำไส้ จุลชีพ ภูมิคุ้มกัน และการเคลื่อนไหวของลำไส้
โปรแกรมประเมินสุขภาพลำไส้ (Gut Health Program) มีองค์ประกอบอะไรบ้าง?
การประเมินสุขภาพลำไส้ (Gut health) มี 5 องค์ประกอบหลัก:
- ภาวะการทำงานผิดปกติของเยื่อกั้นลำไส้ (Gut Barrier Dysfunction) :เป็นความผิดปกติของแนวกั้นเยื่อบุลำไส้ รวมถึงภาวะเยื่อบุลำไส้มีการซึมผ่านมากขึ้น (increased intestinal permeability) หรือที่มักเรียกว่าภาวะลำไส้รั่ว (leaky gut) ทำให้การควบคุมสิ่งที่ผ่านเยื่อบุลำไส้ผิดปกติ
- ภาวะสมดุลจุลชีพในลำไส้ผิดปกติ (Gut Dysbiosis): เป็นสมดุลของจุลชีพในลำไส้ผิดปกติ ทั้งองค์ประกอบ ความหลากหลาย หรือการทำงานของกลุ่มของจุลชีพ (แบคทีเรียเชื้อรา ไวรัส) รวมถึงสารพันธุกรรมจุลชีพ (microbiome) ซึ่งสามารถสัมพันธ์กับการอักเสบและการทำงานของเยื่อกั้นลำไส้ (gut barrier)
- ภาวะการอักเสบของลำไส้/ความผิดปกติของภูมิคุ้มกัน (Gut Inflammation / Immune Dysfunction) : การอักเสบหรือการตอบสนองทางภูมิคุ้มกันในลำไส้ผิดปกติ พบได้ในหลายภาวะ เช่น
- โรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง (Inflammation Bowel Disease: IBD) เช่น Crohn’s disease และUlcerative Colitis
- โรคเซลิเเอค (Coeliac disease ): เป็นโรคภูมิคุ้มกันที่ถูกกระตุ้นจาก กลูเตน (Gluten) ทำให้เกิดความเสียหายต่อเยื่อบุลำไส้เล็กและะอาจส่งผลต่อการดูดซึมอาหาร
- หรือการติดเชื้อทางเดินอาหาร
- ภาวะการย่อยอาหารและการดูดซึมสารอาหารผิดปกติ (Digestion & Absorption Dysfunction) : มีการย่อยหรือการดูดซึมสารอาหารผิดปกติ เช่น
- ภาวะตับอ่อนสร้าางเอนไซม์ย่อยอาหารไม่เพียงพอ (pancreatic exocrine insufficiency)
- โรคเซลิเเอค (coeliac disease)
- หรือภาวะการดูดซึมสารอาหารบกพร่อง (Malabsorption) ซึ่งอาจนำไปสู่การขาด Iron, B12, Folate, Vitamin D และสารอาหารอื่น ๆ
- ภาวะการเคลื่อนไหวของลำไส้ผิดปกติ (Gut Motility Dysfunction) : การเคลื่อนไหวของทางเดินอาหารผิดปกติ อาจทำให้ท้องผูก ท้องเสีย ท้องอืด หรือสัมพันธ์กับความผิดปกติของการทำงานของระบบทางเดินอาหาร (functional gastrointestinal disorders : FGIDs) บางชนิด
สรุป
5 องค์ประกอบหลักของสุขภาพลำไส้ (Gut Health)
- เยื่อกั้นลำไส้ (Barrier)
- จุลชีพในลำไส้(Microbiome)
- การอักเสบและภูมิคุ้มกัน(Inflammation/Immunity)
- การย่อยและการดูดซึม(Digestion/Absorption)
- การเคลื่อนไหวของลำไส้(Motility)
องค์ประกอบด้านการทำงานของลำไส้(Functional Domain)
| องค์ประกอบด้านการทำงาน | Biomarkers / Tests | ประเมินอะไร |
|---|---|---|
| 1. เยื่อกั้นลำไส้ Gut Barrier | Zonulin* | การประเมินการซึมผ่านของเยื่อบุลำไส้ / ความสมบูรณ์ของเยื่อกั้นลำไส้ Intestinal permeability / gut barrier integrity |
| 2. ภาวะสมดุลจุลชีพในลำไส้ผิดปกติ / กลุ่มจุลชีพ Dysbiosis / Microbiome | Stool microbiome analysis* | องค์ประกอบและความหลากหลายของกลุ่มจุลชีพในลำไส้ Gut microbiome |
| Stool pathogen panel (ตามข้อบ่งชี้) | ดูเชื้อก่อโรคทางเดินอาหาร | |
| 3. ภาวะการอักเสบของลำไส้ / ภูมิคุ้มกัน Inflammation & Immunity | Fecal Calprotectin* | การอักเสบของลำไส้ Intestinal inflammation |
| hs-CRP / CRP | การอักเสบทั่วร่างกาย Systemic inflammation | |
| CBC | ตรวจเช็คภาวะโลหิตจาง (Anaemia), การติดเชื้อ / ตัวบ่งชี้การอักเสบ Infection / inflammatory clues | |
| 4. การย่อยของลำไส้และการดูดซึม Digestion & Absorption | Fecal Elastase-1 | การทำงานของตับอ่อนส่วน Exocrine Exocrine pancreatic function |
| tTG-IgA + Total IgA | คัดกรองโรคเซลิแอค Coeliac disease screening | |
| Ferritin + Iron Study | ประเมินภาวะธาตุเหล็ก / ภาวะการดูดซึมสารอาหารที่อาจผิดปกติ Iron status / possible malabsorption | |
| Vitamin B12 | ประเมินระดับ Vitamin B12 | |
| Folate | ประเมินระดับ Folate | |
| Vitamin D | ประเมินภาวะสารอาหาร Nutrient status | |
| Albumin / Total Protein | ประเมินภาวะโภชนาการ Nutritional status | |
| 5. การเคลื่อนไหวของลำไส้ Gut Motility | การประเมินทางคลินิก | ไม่มี blood biomarker จำเพาะ จะประเมินจากอาการ / ประวัติเป็นหลัก และเพิ่มการตรวจตามรายการ (testing) ตามข้อบ่งชี้ |
Biomarkers / Tests ประเมินอะไร
- เยื่อกั้นลำไส้(Gut Barrier)
- Zonulin* : การซึมประเมินซึมผ่านของเยื่อบุลำไส้/ความสมบูรย์ของเยื่อกั้นลำไส้(Intestinal permeability / gut barrier integrity)
- ภาวะสมดุลจุลชีพในลำไส้ผิดปกติ /กลุ่มจุลชีพ(Dysbiosis / Microbiome)
- Stool microbiome analysis* :องค์ประกอบและความหลากหลายของกลุ่มจุลชีพในลำไส้(gut microbiome)
- Stool pathogen panel (ตามข้อบ่งชี้) : ดูเชื้อก่อโรคทางเดินอาหาร
- ภาวะการอักเสบของลำไส้/ภูมิคุ้มกัน (Inflammation & Immunity)
- Fecal Calprotectin *
- Intestinal inflammation
- hs-CRP / CRP
- Systemic inflammation
- CBC : ตรวจเช็คภาวะโลหิตจาง(Anaemia),การติดเชื้อ/ตัวบ่งชี้การอักเสบ ( infection/inflammatory clues)
- การย่อยของลำไส้และะการดูดซึม(Digestion & Absorption)
- Fecal Elastase-1 : Exocrine pancreatic function
- tTG-IgA + Total IgA : Coeliac disease screening
- Ferritin + Iron Study : Iron status / possible malabsorption
- Vitamin B12
- Folate
- Nutrient status : Vitamin D
- Nutritional status : Albumin / Total Protein
- การเคลื่อนไหวของลำไส้(Gut Motility): ไม่มี blood biomarker จำเพาะ จะประเมินจากอาการ/ประวัติเป็นหลัก; การตรวจตามรายการ(testing) เพิ่มตามข้อบ่งชี้
Gut Health Program
แบ่งเป็น 3 โปรแกรม
Basic Gut Health Screen
- CBC
- Albumin/Total Protein
- hs-CRP
- Ferritin/Iron Study
- B12 • Folate
- Vitamin D
- Albumin
Comprehensive Gut Dysfunction
- CBC
- Albumin/Total Protein
- hs-CRP
- Ferritin/Iron Study
- B12 • Folate
- Vitamin D
- Albumin
- Fecal Calprotectin
- Fecal Elastase-1
- tTG-IgA +Total IgA
Advanced Gut Function & Microbiome
- CBC
- Albumin/Total Protein
- hs-CRP
- Ferritin/Iron Study
- B12 • Folate
- Vitamin D
- Albumin
- Fecal Calprotectin
- Fecal Elastase-1
- tTG-IgA +Total IgA
- stool microbiome analysis
- pathogen testing (ตามอาการและข้อบ่งชี้)
- Zonulin* (หากต้องการใช้ในการประเมินการทำงานเชิงสำรวจ( exploratory/functional assessment)
*ถอดรหัสสุขภาพลำไส้ผ่านตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ ตั้งแต่การอักเสบและการย่อยอาหาร ไปจนถึงการดูดซึมและสมดุลของจุลินทรีย์ในลำไส้
เอกสารอ้างอิง
- Drossman, D. A. (2016). Functional gastrointestinal disorders: History, pathophysiology, clinical features, and Rome IV. Gastroenterology, 150(6), 1262-1279.
- Drossman, D. A., & Hasler, W. L. (2016). Rome IV—Functional GI disorders: Disorders of gut-brain interaction. Gastroenterology, 150(6), 1257–1261.
- Horowitz, A., Chanez-Paredes, S. D., Haest, X., & Turner, J. R. (2023). Paracellular permeability and tight junction regulation in gut health and disease. Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, 20, 417–432.
- Smalley, W., Falck-Ytter, C., Carrasco-Labra, A., Wani, S., Lytvyn, L., & Falck-Ytter, Y. (2019). AGA clinical practice guidelines on the laboratory evaluation of functional diarrhea and diarrhea-predominant irritable bowel syndrome in adults (IBS-D). Gastroenterology, 157(3), 851–854.
